Galvanizli yüzeydeki beyaz lekeler pas mıdır?

Beyaz, tozumsu lekeler çinkonun nemle tepkimesinden oluşan ve halk arasında beyaz pas denen tabakadır; çeliğin paslandığını göstermez. Çoğunlukla yeni galvanizlenmiş parçaların üst üste, havasız ve ıslak biçimde depolanmasından kaynaklanır. Hafif lekeler zamanla solar ve korumayı etkilemez. Kalın ve yaygın birikme varsa yüzey fırçalanıp kaplama kalınlığı ölçülmelidir. Kırmızı kahverengi lekeler ise çeliğe ulaşıldığına işaret eder.

Paslanmaya başlamış bir çelik yapı kurtarılabilir mi?

Çoğu durumda evet. Yüzeysel pas, mekanik temizlik ya da kumlama ile giderilip uygun bir boya sistemiyle yeniden korunabilir. Belirleyici olan, pasın çelikte ne kadar kesit kaybına yol açtığıdır; bu, kalınlık ölçümüyle saptanır. Kayıp belirginse eleman takviye edilir ya da değiştirilir ve bu kararı bir mühendis vermelidir. Pasın nedeni olan su sızıntısı giderilmeden yapılan boya kalıcı olmaz.

Betona gömülen ankraj ve kolon ayakları paslanır mı?

Sağlam betonun içi alkali bir ortamdır ve gömülü çeliği korur; sorun betonun içinde değil, çeliğin betondan çıktığı hizada başlar. Bu bölgede su birikir, yüzey sürekli ıslanıp kurur. Kolon ayağının zemin kotundan yukarıda bırakılması, taban levhası çevresinin suyu dışarı verecek eğimde bitirilmesi ve ayak bölgesinde koruma sisteminin güçlendirilmesi bilinen önlemlerdir.

Neden bütün yapı paslanmaz çelikten yapılmıyor?

Paslanmaz çelik, yapısal karbon çeliğine göre çok daha pahalıdır ve taşıyıcı sistemde kullanımı ayrı tasarım kuralları gerektirir. Bu yüzden yalnızca hijyenin ya da görünümün belirleyici olduğu yerlerde, örneğin gıda tesislerindeki donanımlarda, korkuluklarda ve cephe ayrıntılarında tercih edilir. Taşıyıcı çerçevede galvaniz ya da boya ile korunan yapısal çelik, gereken güvenliği çok daha makul bir maliyetle sağlar.

Çelik Yapı Paslanır mı? Galvaniz mi Boya mı

Evet, korunmamış çelik yapı paslanır; ancak ortama uygun seçilmiş bir galvaniz ya da boya sistemiyle bu süreç uzun yıllar denetim altında tutulur. Galvaniz mi boya mı sorusunun tek bir yanıtı yoktur: dış ortamda kalan, bakımı zor ve ince parçalarda galvaniz; renk istenen, büyük ve kaynaklı parçalarda boya; ağır koşullarda ikisi birlikte (dubleks sistem) öne çıkar.

Doğru karar üç sorunun yanıtına bağlıdır: yapı nasıl bir ortamda duracak, korumanın ilk büyük bakıma kadar ne kadar dayanması bekleniyor ve parçalara ileride ulaşmak ne kadar kolay olacak? Aşağıda önce korozyonun nasıl işlediğini, sonra iki yöntemin güçlü ve zayıf yanlarını anlatıyoruz.

Çelik neden ve nasıl paslanır?

Pas, demirin oksijen ve suyla tepkimeye girerek demir oksite dönüşmesidir; bu tepkime için yüzeyde nem bulunması yeterlidir, çeliğin suya batması gerekmez. Kuru ve ısıtılan bir iç mekânda korozyon çok yavaş ilerlerken, nemin yoğuştuğu, tuzun ya da kimyasal buharın bulunduğu ortamlarda hızlanır.

Pas tabakası gözeneklidir ve altındaki çeliği korumaz; süreç kesit kaybıyla sürer. Sorun çoğunlukla geniş, açık yüzeylerde değil, suyun ve kirin biriktiği ayrıntılarda başlar: kolon ayakları, üst üste binen levhaların arası, yukarı bakan U kesitler, kaynak dikişlerinin çevresi ve boyanın ince kaldığı keskin kenarlar. Korozyon koruması bu yüzden boyadan önce tasarımda başlar: su tutmayan, ulaşılabilir ve temizlenebilir ayrıntılar, hiçbir kaplamanın tek başına sağlayamayacağı bir güvence verir.

Ortam sınıfı koruma seçimini nasıl belirler?

Koruma sistemi çeliğe göre değil, çeliğin duracağı ortama göre seçilir. TS EN ISO 12944 standardı ortamları aşındırıcılıklarına göre C1’den C5’e uzanan sınıflara ayırır; sınıf yükseldikçe daha kalın, daha çok katlı ya da daha dayanıklı bir sistem gerekir. Aynı fabrikanın ofis bölümü ile yıkama alanı farklı sınıflara girebilir.

TS EN ISO 12944’e göre ortam sınıfları (genel anlatım)

Sınıf	Aşındırıcılık	Tipik ortam
C1	Çok düşük	Isıtılan, kuru iç mekânlar: ofis, mağaza, konut
C2	Düşük	Isıtılmayan depolar, kırsal dış ortam
C3	Orta	Kent ve hafif sanayi havası, nemli üretim alanları
C4	Yüksek	Yoğun sanayi bölgeleri, kimya tesisleri, havuzlar
C5	Çok yüksek	Sürekli yoğuşmalı ağır sanayi, tuzlu kıyı havası

Malatya’da kıyı tuzu etkisi yoktur; açık havadaki bir sanayi yapısı çoğunlukla düşük ve orta sınıflarda değerlendirilir. Buna karşılık gıda işleme, yıkama, hayvancılık, gübre depolama ya da kayısı kükürtleme gibi nemli veya kimyasal buharlı iç ortamlar, dışarıdaki havadan çok daha aşındırıcı olabilir. Sınıfı binanın adresi değil, içeride yapılan iş belirler.

Sıcak daldırma galvaniz çeliği nasıl korur?

Sıcak daldırma galvaniz, imalatı bitmiş çelik parçanın erimiş çinko banyosuna daldırılmasıyla yapılır ve çeliği iki yoldan korur: çinko tabakası nemi çelikten ayıran bir bariyerdir, ayrıca çizilen ya da kesilen yerde çinko çelikten önce aşınarak açıkta kalan yüzeyi korur. Yapısal parçalarda uygulama TS EN ISO 1461’e göre yapılır.

Daldırma sırasında çinko çelikle metalürjik bağ kurar; kaplama boya gibi yüzeyde durmaz, çeliğin parçası olur. Kutu profillerin içi ve boyanın zor ulaştığı köşeler de kaplanır. Sınırları da vardır: parça boyutu banyo ölçüsünü aşamaz, kapalı hacimlere havalandırma ve akıtma delikleri açılmalıdır, ince ve geniş levhalar ısıdan çarpılabilir, şantiyede kaynak yapılan yerlerde kaplama yanar ve çinko zengin boyayla onarılması gerekir.

Galvanizli sac aynı şey mi?

Hayır. Hafif çelik yapı profilleri, trapez sac ve sandviç panel yüzeyleri, sürekli hatta galvanizlenmiş rulo sacdan üretilir; bu ürünün standardı TS EN 10346’dır. Kaplama miktarı Z275 gibi bir sınıfla belirtilir: sayı, sacın iki yüzündeki toplam çinkoyu metrekare başına gram olarak verir. Bu kaplama, sonradan daldırılan parçalardakinden incedir; galvanizli sac profiller bu nedenle yapı kabuğunun içinde, kuru kalacak biçimde ayrıntılandırılır.

Boya sistemi hangi katmanlardan oluşur?

Çelik yapı boyası tek kat bir renk değil, her katmanı ayrı görev üstlenen bir sistemdir: yüzey hazırlığı, astar, ara kat ve son kat. Sistemin dayanımını en çok ilk adım belirler; kötü hazırlanmış yüzeye sürülen pahalı boya, düzgün kumlanmış yüzeydeki sıradan boyadan daha kısa sürede kalkar.

01
Yüzey hazırlığı
Çelik, kumlama ile hadde kabuğu, pas ve yağdan arındırılır ve boyanın tutunacağı pürüzlülüğü kazanır. Kumlanan yüzey yeniden paslanmaya başlamadan, kısa süre içinde astarlanmalıdır.
02
Astar
Çeliğe yapışmayı ve asıl korozyon direncini sağlar. Çinko zengin astarlar, galvanize benzer biçimde çizik bölgelerde de koruma sunar.
03
Ara kat
Toplam film kalınlığını artırarak nem ve oksijenin çeliğe ulaşmasını geciktirir; çoğunlukla epoksi esaslıdır.
04
Son kat
Rengi verir ve alttaki katları güneş ışığından, yağmurdan ve aşınmadan korur; dış ortamda çoğunlukla poliüretan esaslı boyalar kullanılır.

Kat sayısı ve toplam kuru film kalınlığı, ortam sınıfına ve beklenen dayanım süresine göre TS EN ISO 12944 çerçevesinde belirlenir; uygulama sonrasında ölçüm cihazıyla kontrol edilir. Boyanın üstünlüğü esnekliğidir: her boyutta parçaya uygulanır, istenen renk verilir, sahada onarılabilir. Zayıf yanı darbe ve çizilmeye açık olması ve belirli aralıklarla yenilenmesinin gerekmesidir.

Galvaniz mi boya mı: hangisi ne zaman seçilir?

Galvaniz dışarıda kalan, bakım için ulaşılması zor, darbe ve sürtünmeye açık parçalarda; boya ise iç mekânda kalan, renk istenen, banyoya sığmayan ya da çarpılma riski taşıyan kaynaklı parçalarda daha uygundur. Aşındırıcılığı yüksek ortamlarda ikisi birlikte kullanılır ve buna dubleks sistem denir.

Galvaniz, boya ve dubleks sistem karşılaştırması

Ölçüt	Sıcak daldırma galvaniz	Boya sistemi	Dubleks
Koruma biçimi	Bariyer ve katodik	Çoğunlukla bariyer	İkisi birlikte
Hasar gördüğünde	Çizik çevresi korunur	Çizikten pas ilerler	Çinko alttan korur
Renk seçeneği	Yok, gri metalik	Geniş	Geniş
Parça boyutu	Banyo ölçüsüyle sınırlı	Sınır yok	Banyo ölçüsüyle sınırlı
Bakım	Seyrek	Periyodik yenileme	Seyrek, son kat yenilenir
Tipik kullanım	Sundurma, korkuluk, dış merdiven	Fabrika ve depo çerçeveleri	Ağır sanayi, nemli ortam

Dubleks sistemde galvanizli yüzey uygun astarla boyanır. Boya çinkoyu hava koşullarından korur, çinko da boyanın altında pasın yürümesini engeller; iki katmanın birlikte sağladığı dayanım, ayrı ayrı sağlayacaklarının toplamından uzundur. Açık havadaki bir çelik çatı ve sundurma ile kapalı, ısıtılan bir üretim binasının çerçevesi bu yüzden aynı şartnameyle korunmaz.

Bakım ve periyodik kontrol nasıl yapılır?

Çelik yapının korozyon bakımı, yılda bir kez yapılan gözle kontrol ve bulunan küçük hasarların büyümeden onarılmasından ibarettir. Koruma sistemleri bir anda değil, zayıf noktalardan başlayarak bozulur; erken fark edilen bir çizik bir fırça boyayla, geç fark edilen pas ise kumlama ve yeniden boyamayla giderilir.

Kolon ayakları: zemine yakın bölgede su birikmesi, toprak ya da malzeme yığılması var mı?
Çatı ve oluklar: tıkalı oluk, sızdıran derz ya da çelik üzerine damlayan su izi görülüyor mu?
Birleşimler: bulon başlarında, levha aralarında ve kaynak çevresinde pas lekesi başlamış mı?
Boya yüzeyi: kabarma, çatlama, tebeşirlenme ya da darbe kaynaklı soyulma var mı?
Galvanizli yüzey: kesilen, delinen ya da sahada kaynak yapılan yerler onarılmış mı?
Kullanım değişikliği: binada sonradan nem ya da kimyasal üreten bir işe geçildi mi?

Demirtaş Çelik olarak çelik konstrüksiyon işlerinde koruma sistemini, yapının kullanım amacını ve ortamını öğrendikten sonra öneriyoruz. Bu kararın sürecin hangi aşamasında verildiğini çelik fabrika binası nasıl yapılır yazısında görebilirsiniz.