Hafif çelik ev kaç büyüklüğünde depreme dayanır?

Bu soruya tek bir sayıyla yanıt vermek doğru olmaz. Yapılar deprem büyüklüğüne göre değil, bulundukları parselde beklenen yer hareketine göre tasarlanır. Aynı büyüklükteki deprem, faya uzaklığa ve zemin koşuluna göre bir yapıyı çok farklı etkiler. Sorulması gereken, evin statik projesinin parselin deprem tehlikesine ve zemin sınıfına göre hazırlanıp hazırlanmadığıdır.

İki katlı hafif çelik ev, tek katlıya göre daha mı risklidir?

Kat sayısı tek başına bir risk ölçütü değildir. İki katlı evde alt kat panelleri ve ankrajlar daha büyük kuvvetlere göre boyutlandırılır; üst kattaki perde panellerin alt kattakilerle üst üste gelmesine dikkat edilir. Bu koşullar statik projede sağlandığında iki katlı ev de tek katlı evle aynı güvenlik düzeyi için tasarlanmış olur.

Deprem sonrasında hafif çelik evde neler kontrol edilmeli?

Önce temel çevresindeki ankraj bölgelerine, kapı ve pencere köşelerindeki çatlaklara, kapıların sıkışıp sıkışmadığına ve çatı birleşimlerine bakılır. Levha derzlerindeki ince çatlaklar çoğunlukla kaplama düzeyindedir. Duvarda eğilme, zeminde ayrılma ya da belirgin bir kalıcı yatma varsa ev, bir inşaat mühendisi inceleyene kadar kullanılmamalıdır.

Prefabrik ev ve konteyner de depremde aynı ölçüde güvenli midir?

Hafif olmaları ortak bir avantajdır, ancak güvenlik yine hesaba ve bağlantılara bağlıdır. Mühendislik hesabı yapılmış ve temele doğru biçimde ankrajlanmış bir prefabrik yapı deprem etkilerini karşılayacak biçimde tasarlanabilir. Zemine yalnızca bırakılmış, sabitlenmemiş bir konteyner ise sarsıntıda yerinden kayabilir. Kalıcı kullanımda zemine bağlantı atlanmamalıdır.

Hafif Çelik Ev Depreme Dayanıklı mı?

Doğru projelendirilen ve doğru uygulanan hafif çelik ev, deprem etkilerini karşılamaya elverişli bir yapıdır: hafiftir, malzemesi sünektir ve yükü çok sayıda elemana dağıtır. Ancak bu özellikler tek başına güvence değildir. Bir evin depremdeki davranışını zemin, statik proje, temel, ankraj ve işçilik birlikte belirler; bunlardan biri eksikse malzemenin üstünlüğü kâğıt üzerinde kalır. Bu yazıda önce sistemin neden avantajlı olduğunu, sonra bu avantajı gerçeğe dönüştüren koşulları ve ev yaptırırken sormanız gereken soruları anlatıyoruz.

Hafif çelik ev deprem karşısında neden avantajlıdır?

Hafif çelik evin depremdeki avantajı üç özelliğe dayanır: yapı hafif olduğu için üzerine etkiyen deprem kuvveti küçüktür, çelik kırılmadan şekil değiştirebilen sünek bir malzemedir ve yük birkaç kolona değil, yüzlerce profile ve binlerce birleşim noktasına dağılır. Bu üçü birlikte, yapının sarsıntıyı ani bir kırılma olmadan karşılamasını sağlar.

Düşük kütle, düşük deprem kuvveti

Deprem yapıyı dışarıdan itmez; zemini sarsar ve kuvvet, yapının kendi kütlesi bu harekete direnirken doğar. Kütle büyüdükçe kuvvet de büyür. Hafif çelik ev, aynı büyüklükteki betonarme evden belirgin biçimde hafif olduğu için birleşimlere ve temele gelen talep de buna bağlı olarak azalır.

Sünek malzeme

Çelik, taşıma sınırına yaklaştığında aniden kırılmaz; uzar, eğilir ve bu sırada enerji tüketir. Hafif çelik sistemde bu enerjinin büyük bölümü vidalı birleşimlerde ve perde panellerde sönümlenir.

Çok sayıda eleman ve birleşim

Yük sık aralıklı dikmelere yayıldığı için tek bir elemanın zarar görmesi sistemi devre dışı bırakmaz; yük komşu elemanlara aktarılır. Mühendislikte bu özelliğe yedeklilik denir.

Deprem yükünü evin hangi elemanları taşır?

Depremin yatay yükünü çatı ve döşeme düzlemleri toplar, perde görevi gören duvar panelleri taşır, ankrajlar da temele ve zemine aktarır. Bu zincirin adı yük yoludur ve çatıdan temele kadar hiçbir halkası kopuk olmamalıdır; en zayıf halka bütün sistemin dayanımını belirler.

Perde panel, üzerine OSB gibi yapısal bir levha vidalanmış ya da çapraz çelik şeritlerle bağlanmış duvar panelidir; panelin yana yatmasını engeller. Her duvar perde değildir: hangi panellerin bu görevi üstleneceği, evin iki doğrultusunda dengeli dağılacak biçimde statik projede belirlenir. Perde panelin uçlarında devrilmeye karşı çekme ankrajları, alt başlığı boyunca da kaymaya karşı ankraj elemanları bulunur. Levhayı karkasa bağlayan vidaların aralığı bile hesabın parçasıdır; sahada “yeterli görünüyor” denerek seyreltilemez.

Perde panel: Yapısal levha ya da çapraz çelik şeritlerle rijitleştirilen, deprem ve rüzgârın yatay yükünü temele aktaran duvar panelidir.

Dayanımı asıl belirleyen etkenler nelerdir?

Hafif çelik evin deprem dayanımını altı etken belirler: parsele özgü zemin etüdü, TBDY 2018’e göre hazırlanmış statik proje, zemine uygun temel, hesaplanmış ankraj, dengeli perde düzeni ve projeye sadık uygulama. Malzeme ne kadar nitelikli olursa olsun, sonucu bu zincirin zayıf halkası tayin eder.

Hafif çelik evde deprem güvenliğini belirleyen etkenler

Etken	Neden önemli	Nasıl doğrulanır
Zemin etüdü	Zemin sınıfı deprem etkisini ve temel tipini belirler	Parsele ait imzalı rapor
Statik proje	Kesitler ve perde düzeni hesapla bulunur	Mühendis imzalı proje ve hesap raporu
Temel	Yükü zemine yayar, ankrajı tutar	Temel planı ve donatı çizimi
Ankraj	Paneli devrilmeye ve kaymaya karşı tutar	Çizimde tip, yer ve aralık
Perde düzeni	Burulmayı ve yük yığılmasını önler	Planda işaretli perde paneller
Uygulama	Eksik vida, eksik dayanım demektir	Montaj sırasında kontrol ve kayıt

TBDY 2018, hafif çelik taşıyıcı sistemler için ayrı tasarım kuralları içerir. Tasarımda esas alınan deprem etkisi de il geneli için tek bir değer değildir; parselin konumuna ve zemin sınıfına göre belirlenir.

Malatya’da hafif çelik ev yaptıracaklar neye dikkat etmeli?

Malatya, Doğu Anadolu Fay Hattı’nın etkisinde, deprem tehlikesi yüksek bir ildir; burada yapılacak her evde, yapı ne kadar küçük olursa olsun, zemin etüdü ve parsele özgü statik hesap pazarlık konusu olmamalıdır. 6 Şubat 2023 depremleri bu gerçeği bütün bölgeye çok ağır bir bedelle hatırlattı.

Depremlerin ardından Malatya’da az katlı ve hafif yapılara ilgi belirgin biçimde arttı. Bu ilgi anlaşılırdır, ancak beraberinde bir yanılgıyı da getirdi: adında çelik ya da prefabrik geçen her yapının kendiliğinden güvenli olduğu düşüncesi. Mühendislik hesabı yapılmamış, ankrajı gelişigüzel atılmış hafif bir yapı da depremde hasar görür. Malatya’da ayrıca kış aylarındaki kar yükü çatı makaslarının ve duvar dikmelerinin kesitini etkiler; deprem ve kar yükleri birlikte değerlendirilir.

Demirtaş Çelik olarak Malatya 1. Organize Sanayi Bölgesi’ndeki tesisimizde hafif çelik yapı profillerini kendi roll-form hatlarımızda üretiyoruz. Kesit ve sac kalınlığı seçimi her projede statik hesaptan gelir; katalogdan seçilmez.

Ev yaptırırken hangi sorular sorulmalı?

Hafif çelik ev yaptıracak kişinin üreticiye ve proje müellifine sorması gereken sorular zemin etüdünü, statik projeyi, temel ve ankraj detayını, perde düzenini, malzeme sınıfını ve sahadaki değişikliklerin nasıl yönetileceğini kapsamalıdır. Yanıtların sözle değil, imzalı proje ve belge üzerinde gösterilmesini isteyin.

01
Zemin etüdü bu parsel için mi yapıldı?
Komşu parselin ya da genel bir bölgenin raporu yeterli değildir; rapor sizin parselinizde yapılan sondaj ve deneylere dayanmalıdır.
02
Statik projeyi kim hazırladı?
Projede inşaat mühendisinin imzası ve hesap raporu bulunmalı, tasarım TBDY 2018’e göre yapılmış olmalıdır.
03
Temel tipi neye göre seçildi?
Radye ya da sürekli temel kararı zemin raporuna dayanmalı; temel planı ve donatısı projede yer almalıdır.
04
Paneller temele nasıl bağlanıyor?
Ankraj elemanının tipi, yeri ve aralığı çizimde gösterilmeli, perde panel uçlarındaki çekme ankrajları ayrıca belirtilmelidir.
05
Hangi duvarlar perde görevi yapıyor?
Perde paneller planda işaretli olmalı ve evin iki doğrultusunda dengeli dağılmalıdır.
06
Profilin sac kalınlığı ve kaplama sınıfı nedir?
Projede yazan kalınlık ve galvaniz sınıfı, sahaya gelen malzemenin etiketiyle karşılaştırılabilmelidir.
07
Sahada değişiklik istenirse ne olur?
Bir pencerenin büyütülmesi ya da bir duvarın kaldırılması perde düzenini bozabilir; değişiklik ancak mühendis onayıyla yapılmalıdır.

Hafif çelik ev depremde hiç hasar görmez mi?

Hayır; hiçbir yapı sistemi için hasar görmez ya da yıkılmaz denemez. Yönetmeliğe göre tasarlanan bir konutta hedef, tasarım depreminde can güvenliğinin korunmasıdır; kaplamalarda çatlak ya da derzlerde açılma gibi onarılabilir hasarlar bu hedefle çelişmez. Sistemin sınırlarını bilmek, avantajlarını bilmek kadar önemlidir.

Zemin kaynaklı riskler: Sıvılaşma, heyelan ya da fay kırığının doğrudan parselden geçmesi gibi durumlar taşıyıcı sistemin türünden bağımsızdır; yanıtı zemin etüdü ve doğru yer seçimi verir.
Ağır çatı ve cephe kaplamaları: Kil kiremit ya da doğal taş gibi ağır kaplamalar yapının kütlesini artırır ve mutlaka hesaba girmelidir.
Sonradan yapılan müdahaleler: Projede olmayan boşluklar, kesilen çaprazlar ve sökülen levhalar perde paneli zayıflatır.
Yapısal olmayan elemanlar: Su ısıtıcı, dolap ve ağır mobilyaların duvara sabitlenmesi, deprem sırasındaki yaralanma riskini azaltır.

Sistemin betonarmeyle karşılaştırmasını çelik ev mi betonarme mi yazısında, bileşenlerini ise hafif çelik yapı nedir rehberinde bulabilirsiniz. Uygulama örnekleri için çelik evler sayfasına bakabilirsiniz.